Seizoensopener: NGC 6781

Schets_NGC6781_20140724_350mmf4_175x_600pxAls het eerste half uurtje duisternis van het seizoen 2014-2015 een voorbode is voor wat er komen gaat, komt het helemaal goed: het was namelijk prachtig helder. Late dienst, dus rustig wachten tot na middernacht voor een donkere hemel was geen probleem. Ik arriveerde net na elven op de Papenslag, waar Tom al klaar stond met zijn 50cm Dob en de Mosterbino op zelfgebouwd statief: een juweeltje!

Na wat gezellig bijkletsen stelde ik mijn 350mm kofferdob rond een uurtje of twaalf op. Het was nog aangenaam warm. Beetje doelloos rondgekeken (geen waarneemlijstje – ik merk dat ik dat die afgelopen maanden steeds vergeet te maken), maar één object stond nog wel op mijn schets-wenslijstje: de planetaire nevel NGC 6781 in het sterrenbeeld Arend. In de telescoop qua afmeting te vergelijken met M57, maar zwakker en merkwaardiger van vorm. Een perfect rond schijfje met een zeer duidelijke heldere rand aan de zuidoostkant. Hoe langer je kijkt, hoe meer die verheldering naar voren komt en hoe meer het object begint te lijken op… de Maan met asgrauw schijnsel. Echt prachtig! De centrale ster (ik wist eigenlijk niet of hij er eentje had) heb ik niet kunnen zien, maar wel een sterretje precies tegen de noordrand van de nevel.

De nevel is vrij helder, en waarschijnlijk is de aparte vorm ook wel te zien met veel kleinere kijkers: een aanrader!

Schets: Messier 5 in de zomerschemering (ASOD 8-6-’14)

Schets_M5_20140602_350mmf4_600pxGistermiddag was de lucht tussen wat stapelwolkjes prachtig blauw! Bij een waarnemer begint het dan automatisch te kriebelen. De nacht ervoor heb ik in Lochem waargenomen terwijl het (onverwacht) behoorlijk bewolkt was, en we gaan toch niet meemaken dat de kraakheldere nacht erop onbenut blijft? Ik heb de kijker dus ‘s avonds opgesteld in de achtertuin. Maar wat wordt het toch irritant laat donker in deze periode. Om 23.15 schemert het nog volop en pas rond 23.45 zijn de sterrenbeelden echt goed herkenbaar. Omdat ik de volgende ochtend weer vroeg op moest zag ik het niet echt zitten om tot het donkerste moment in de nacht te wachten (01:30u), dus heb ik een knalhelder showobject in beeld gezet om te schetsen: M5

Rond middernacht was het voldoende donker om de bolhoop Messier 5 bijna volledig op te lossen. De zon stond slechts 12 graden onder de horizon en de schemering was in het noorden nog goed te zien, maar een flinke vergroting van 280x maakte de achtergrond vrij donker en daardoor waren er toch erg veel sterretjes zichtbaar. Ik heb van de gelegenheid gebruik gemaakt om een (voor mij) nieuwe schetstechniek uit te proberen: een positieve deepsky-schets op een zwarte achtergrond i.p.v. de gebruikelijke negatieve schets op wit papier. Pastelpotloden zijn een drama om kleine sterpuntjes mee te tekenen, dus heb ik een witte gel-pen gekocht. Dat bleek een goed idee: mooie spierwitte ronde sterpuntjes. Ik vond het wel heel lastig om al die zwakke sterretjes de juiste helderheid mee te geven; de punt van de pen is vrij dik dus een minieme aanraking met het papier zorgt direct voor een flinke sterpunt. Tekenen op een grotere schaal (A3) zou een oplossing kunnen zijn, maar misschien zijn er ook wel pennen met een kleiner puntje. De achtergrondgloed van niet opgeloste sterren heb ik getekend met wit pastelpotlood.

M5 is een prachtige losse bolhoop temidden van veel voorgrondsterretjes, zeer helder en al bij middelhoge vergroting oplosbaar tot in de kern. Opvallend vond ik dat het helderste deel niet in het midden van de bolhoop leek te liggen, maar meer aan de westkant. Achteraf vergelijkend met foto’s is het ook wel te zien, maar toch minder duidelijk dan door het oculair.

Seizoensafsluiter: de laatste uurtjes duisternis in Lochem

Schets_komeet_PANNSTARRS_20140502Dit weekend waren de laatste écht donkere uurtjes van het seizoen; pas in de laatste nachten van juli zal het weer astronomisch donker worden. Gelukkig werd het (voor mij toch wat onverwacht) ontzettend helder op de avond van 2 mei. Ik ben in mijn eentje naar de vaste waarneemstek in bij Lochem gereden en heb de 350mm Kofferdobon opgesteld. Omdat de complete kijker opgebouwd in de auto past en er makkelijk uit te tillen was dit in een minuutje gebeurd. Dit was trouwens voor deze kijker de eerste echt goede nacht, dus een mooie gelegenheid om te zien wat hij op deepskygebied waard is.

Het was weer een lekker avondje de astrotoerist uithangen. Geen die-hard waarneemuitdagingen, maar lekker struinen door de voorjaarshemel met het atlasje op schoot. De wind die tijdens het opstellen van de kijker nog best pittig was, ging steeds meer liggen. Het was wel koud, een graad of 3. Maar wat een hemel: qua transparantie echt één van de beste waarneemnachtjes die ik heb gehad dit jaar!

Lees verder

Bouwverslag 350mm f/4 Kofferdobson

DSC_0881-800pxIk liep al een tijdje in mijn hoofd te bedenken wat nou de grootst mogelijke telescoop zou zijn die je een beetje comfortabel mee op vliegvakantie zou kunnen nemen…
Ik heb ooit eerder met die gedachte gespeeld en kwam toen uit op een 30cm f/4. Zo’n Dobson is met een beetje geluk nog in zijn geheel als handbagage mee te nemen (als ze tenminste niet bij de incheckbalie het pakketje gaan wegen). De kans is groot dat alles gewoon goed gaat. Ik heb 40cm spiegels van 13kg door de controle zien gaan, maar ik speel toch liever op safe, want als ik ergers geen zin in heb is het gedoe op het vliegveld. Daarom nam ik de 30cm f/4 sowieso al niet in zijn geheel mee als handbagage, maar stopte ik de ombouw in de ruimkoffer en de spiegel in mijn rugzak (want telescoopspiegels via de transportglijbanen en koffersmijters van Schiphol: liever niet). Netjes volgen alle richtlijnen – geen stress!

Maar… als je de kijker toch altijd op die manier vervoert zou het allemaal nog best een tandje groter kunnen, toch?

Ik ben voor deze Dobson uitgegaan van de handbagage-richtlijnen van Transavia, die op La Palma vliegt. De maximale maten zijn dan 35x25x55cm met een maximum gewicht van 10kg. De allergrootste hoofdspiegel die nog binnen de regels mee zou kunnen is dus een 35cm. En omdat hij ook nog ergens in vervoerd moet worden mag hij ook niet zwaarder zijn dan een kilo of 9. De koffer-ombouw (plus trusses) kan dan gewoon in de grote ruimkoffer mee. Als die ombouw ook lekker licht blijft is dat geen enkel probleem. Ook niet qua ruimte, omdat je desnoods de lege ombouw zelf nog helemaal kan vullen met kleren. Ik heb dit nu een aantal keren met een 30cm gedaan, en voorzie dan ook geen enkel probleem voor een 35cm.
Nog een belangrijk punt voor mij bij een vakantiekijker: hij MOET te gebruiken zijn zonder waarneemstoel! Zo’n stoel kan er simpelweg niet meer bij, en het comfort van zittend waarnemen is een enorm belangrijk argument. Ik kijk liever een hele nacht zittend door een 30cm dan staand door een 40cm. De maximale brandpuntsafstand (rekening houdend met mijn lengte, de zithoogte van een bierkratje/stoel en de manier waarop ik de kijker wil bouwen) mag maximaal zo’n 1400mm zijn. Dat maakt het een f/4, wat ik persoonlijk nog behoorlijk acceptabel vind voor mijn oculairen (Vixen LVW’s).

Ok, een 350mm f/4 dus. Lees verder

Met de Polarex naar Bussloo – Landelijke Sterrenkijkdagen 2014

sterrenkijkdagen3Afgelopen weekend werden de Landelijke Sterrenkijkdagen weer georganiseerd. Vrijdagavond zou ik eigenlijk naar Leusden gaan voor de publieksavond, maar helaas viel dat letterlijk in het water. Toch wilde ik graag iets doen in het kader van de Landelijke sterrenkijkdagen en daarom ben ik de volgende dag met mijn kijker naar Volkssterrenwacht Bussloo gegaan om het publiek naar de Maan en Jupiter te laten kijken.
Het was krankzinnig druk! Rond de 400(!) bezoekers op de sterrenwacht, waarvan het merendeel eventjes door mijn kijker kwam kijken. Opvallend veel kinderen, waarvoor de Polarex de ideale kijkhoogte bleek te hebben. Topavond dus!

 

Lees verder

Schets: Messier 41

Schets_M41_20140202_120mmf5_27x_600px

Opnieuw een avondje met de 120mm, maar nu vanuit een donker weiland nabij Lochem. Het was een mooie heldere avond met een rondje showobjecten zoals natuurlijk de supernova in M82 (man, wat is dat ding helder!), de Rosettenevel en een mooie tip van Tom: NGC 2174, een emissienevel in Orion, op de grens met Gemini. Een grote gloed in de 120mm, vooral i.c.m. een UHC filter zeer opvallend. Zeker een object dat op mijn lijstje staat voor een grotere telescoop! Ook leuk om te zien was de open sterrenhoop M41, een paar graden onder Sirius. Enkele tientallen heldere en wat minder heldere sterren waren zichtbaar, een object dat heel mooi in beeld paste bij een lage vergroting van 27x. Ik heb er een tekeningetje van gemaakt met een zwarte fineliner op wit papier (later juist georiënteerd en geïnverteerd met Photoshop).

Schets: Supernova 2014J in Messier 82

Schets_supernova_2014j_M82_20140128_120mmf5_165x_1000px

Inmiddels meer dan een week geleden is er een heldere supernova ontdekt in het sterrenstelsel M82. Sinds die tijd is het hier iedere avond bewolkt geweest, maar gisteravond was het dan eindelijk helder. En goed helder, de transparantie was prima. Wel koud, met een nare wind, maar ik moest en zou die supernova zien. Op dit moment zijn mijn grote kijkers “under construction”, dus ik heb voor deze schets de 120mm f/5 achromaat gebruikt. Ik heb met deze kijker al een tijdje niet meer waargenomen en ik was bijna vergeten hoeveel detail er eigenlijk nog zichtbaar is met zo’n relatief kleine telescoop, zeker omdat M82 vanuit mijn tuintje pal boven Deventer stond. De supernova was direct zonder problemen zichtbaar: een mooi fel klein pitje. Na lang perifeer turen kwamen ook de details in M82 goed naar voren. Twee verhelderingen waren zichtbaar, en ook het stofbandje was te zien: dat viel me niet tegen. De tekening is gemaakt met een grijs potlood op wit papier, later in Photoshop geïnverteerd en correct georiënteerd (de refractor geef een gespiegeld beeld).

Tekening: Maankrater Gauss

Schets_Gauss_20140116_2130u-2300u_75mmf16_171x_800px

Alweer een heldere avond! Na een druilerige dag klaarde het precies op het juiste moment op: net nadat de Maan boven de dakrand uit kwam. De kijker stond dus al weer snel in de achtertuin, maar bij de eerste blik door het oculair kon ik al zien dat ik nog even geduld moest hebben. De warme luchtstroom uit een schoorsteen liet het beeld vreselijk golven. Een half uurtje later stond de Maan gunstiger en kon de vergroting weer worden opgevoerd. De seeing was weer redelijk goed en met een 7mm ortho (171x) scande ik de maanrand af op zoek naar een mooi gebiedje om de tekenen.

Precies op de terminator lag de vrij grote krater Gauss (177km). De bodem van de krater vertoonde al wat kleurverschil door het strijklicht van de lage zon. Op de bodem waren daardoor ook wat details te zien: enkele bergjes en een klein kratertje tegen/op de kraterwand. Doordat je vanaf de Aarde zeer schuin op dit gebied kijkt leek alles enorm uitgerekt, en dat was nog best lastig om te tekenen. Ik had telkens de neiging om de dingen te rond te tekenen: de twee kleinere kraters op de voorgrond (Hahn – 85km en Berosus -75km) heb ik daardoor een paar keer opnieuw moeten tekenen.

Dit is trouwens mijn eerste maantekening die ik in twee etappes heb gemaakt. Tussen 22.00 en 22.20 dreef er namelijk een dik wolkenpakket precies voor de Maan langs. De netto tekentijd was dus ongeveer 5 kwartier. De tekening is weer gemaakt met een wit pastelpotloodje op zwart papier en de originele grootte is ongeveer 15cm.

Tekening: Vallis Schröteri en omgeving

Schets_Vallis_Schroteri_20140113_2030-2130u_Polarex75_170x_900px

Eindelijk was het gisteren echt helder met goede seeing, de laatste tijd een zeldzame combinatie. Ik heb heerlijk de hele avond in de tuin gezeten met de oude Polarex om de bijna volle Maan en Jupiter te bekijken. Het was heerlijk windstil, dus geen verkleumde vingers: ideaal weer om een tekeningetje te maken. De Maanfase was ideaal voor wat mij betreft één van de mooiste formaties op het Maanoppervlak: de krater Aristarchus (40km) met de kronkelende Vallis Schröteri (totale lengte 160km). Het is een zeer bekend gebiedje en ik heb hetzelfde stukje maan al eens eerder getekend, met dezelfde kijker maar in bar koude omstandigheden: http://www.roelblog.nl/2012/02/koudste-waarneming-ooit-vallis-schroteri/. Deze keer was het veel aangenamer en ik heb ook lekker de tijd genomen: van 20.30u tot 21.45u was ik lekker aan het priegelen met de pastelpotloodjes. Door de prima seeing was het beeld nog haarscherp bij 171x. De vorige tekening van Vallis Schroteriwas op grijs papier, maar deze keer heb ik zwart papier gebruikt. Alles is met één potloodje getekend, dus alle verschillen in helderheid zijn van het potloodje zelf of door middel van uitvegen met de vinger aangebracht. Vooral de zeer heldere gebiedjes zoals de bodem van Aristarchus zijn dan lastig, het pastelkrijt hecht heel moeilijk op een laagje krijt dat al diep in het papier is gewreven. Door het oculair waren natuurlijk nog meer fijne details te zien, maar zelfs in een vrij leeg gebiedje op Maan is het bijna onmogelijk om echt alles te tekenen. Rechtsonder op de tekening is de krater Schiaparelli (25km) te zien.

 

Royal Astro R-63 – Foto van de reuzenzonnevlek

zon_20140105_1330u_RoyalAstro60mmprime_1000px

Wat kun je soms toch blij zijn dat je alles bewaart! Uit een verzamelbak vol rare ringen en adapters heb ik vanochtend een combinatie in elkaar kunnen draaien waarmee ik mijn camera op mijn nieuwste aanwinst, een  60mm Royal Astro R-63, kon schroeven, en ermee in focus kom. Met een stukje zonnefolie voor de lens heb ik daarmee vanmiddag de grote zonnevlek (die deze dagen goed te zien is) gefotografeerd. Vanuit de voortuin, want zo laag (15 graden hoog in het zuiden) kan ik in mijn achtertuin niet kijken.  De seeing was niet best, maar uit een heel rijtje opnamen bleken er een paar toch heel aardig gelukt. Eentje ervan heb ik met Photoshop een kleurtje gegeven.