De ‘verborgen’ radiotelescopen van Westerbork

panoDe meeste mensen kennen de lange rij van radiotelescopen bij Westerbork wel. Goed bereikbaar via het bekende Melkwegpad, en vooral in de weekenden drukbezocht. Maar voor wie ze ter plaatse gaat tellen merkt al gauw dat er maar twaalf zichtbaar zijn in plaats van de veertien die op Wikipedia genoemd worden. Een kilometer verderop naar het oosten staan er namelijk nog twee, verscholen in de bosjes, die overigens identiek zijn aan de andere twaalf. Omdat ik deze twee schotels nog nooit gezien had, besloot ik ze afgelopen weekend eens op te zoeken.

Net als de andere radiotelescopen zijn de twee buitenbeentjes niet bereikbaar met de auto. In een ruim gebied rondom de sterrenwacht is een storingsvrije zone ingericht waar gemotoriseerd verkeer en mobiele telefoons niet toegestaan zijn. We moesten onze auto dus enkele kilometers vóór de schotels parkeren en het laatste stuk lopen. Een mooie wandeling tussen de weilanden, over een mulle zandweg. Lees verder

Monsterzonnevlek AR2192 – een vergelijking

Schets_AR2192_20141027_vergelijk_900pxDe rotatiesnelheid van de Zon is ongeveer 10 dagen. Dat betekent dat wanneer er een zonnevlek vanaf de Aarde gezien aan de zonsrand verschijnt, hij er ongeveer een dag of vijf over doet voordat hij aan de andere kant weer verdwijnt. Op internet waren al dagen foto’s te zien van de “grootste zonnevlek van deze zonnecyclus”, maar uiteraard was het in Nederland al die tijd bewolkt. Het leek erop dat deze zeer bijzondere zonnevlek totaal aan mijn telescoop voorbij zou gaan. Totdat het maandagochtend toch nog redelijk opklaarde! Door de sluierbewolking scheen een waterig zonnetje, maar dat zou genoeg moeten zijn… Al voordat de zon boven de dakrand uit zou piepen stond de kijker (voorzien van een witlicht-zonnefilter) al klaar in de tuin.

De 75mm Polarex wachtend op de Zon…

En daar was hij dan eindelijk, de gigantische zonnevlek die achteraf gezien de grootste in 24 jaar was. Een monster, inderdaad de grootste die ik ooit zag. Door de Polarex was het beeld door de sluierbewolking nogal donker, maar wanneer ik met mijn handen een kijktunneltje maakte boven het oculair kon ik toch enorm veel detail zien. Tijd om de tekenpotloodjes tevoorschijn te halen! Ik heb getekend van 11.30u tot 12.30u, met een grijs potlood op wit papier. Het viel me op dat in een uur tijd kleine details in de zonnevlek iets van vorm waren veranderd. Iets wat ik herken van waarnemingen door mijn h-Alpha zonnekijker, maar bij witlicht was me dat eigenlijk nog nooit zo opgevallen. Hieronder het resultaat na een uurtje priegelen: Lees verder

Schets: Grote protuberansen op de Zon

Schets_Zon_20141004_60mmSolarex_1200pxVandaag waren er twee prachtige, grote protuberansen te zien aan de westelijke zonsrand. De meest noordelijke (de rechter schets) was de meest beweeglijke: de vorm bleef vrij constant, maar de plasmastromen in de vlam veranderden continu van helderheid en plaats. Opvallend genoeg was de kleine krul aan de linkerkant één de meest stabiele structuren; zichtbaar van het begin tot het einde van de schets-sessie.
De hegvormige protuberans (de linker schets) leek in eerste instantie erg onbeweeglijk en uniform qua helderheid, maar na aandachtig kijken waren ook in die protuberans ijle plasmastromen en helderheidsverschillen te zien. Het kleine vrij zwevende plukje links van de heg ontstond terwijl ik aan het schetsen was. Hij paste gelukkig nog nét op het papier!

Na afloop bleek dat de twee schetsen eigenlijk best aan elkaar geplakt zouden kunnen worden tot één geheel. Ik heb de kromming van de zonsrand blijkbaar toch iets te klein gemaakt, waardoor de protuberansen op deze manier dichter bij elkaar lijken te staan dan in werkelijkheid het geval was, maar ik vond het zo wel een leuk plaatje! De gebruikte vergroting was 80x, met af en toe een uitstapje naar 100x, maar dat laatste was vanwege de seeing eigenlijk net een tikje te veel. Lees verder

Fotoverslagje Zonnekijkers op de Worp, 13-09-2014

10613103_536485403151820_377361682293317615_nDat was weer leuk! Gisterenmiddag zeker 100 mensen door onze (Eelco, Jan, ikzelf) telescopen laten kijken naar een zeer actieve Zon. Jan had zijn klassieke Mizar met witlicht-filter meeenomen, Eelko zijn 9.25″ SCT (ook met folie) en ik mijn 75mm Polarex en de 60mm h-alpha Solarex. De leukste reacties kwamen zoals altijd weer van de allerkleinsten.

Ik: “Die zonnevlek is zo groot dat de hele Aarde er makkelijk in zou passen.”
Jongetje: “Niet”.
Ik: “Wel”.
Jongetje: “NIET!”
Lees verder

Aankondiging: Zonnekijkers op de Worp – 13 sept. 2014

zonnekijkersopdeworp_affichekleinIn samenwerking met het SteenWorp Festival organiseer ik op zaterdag 13 september a.s. een nieuwe editie van “Zonnekijkers op de Worp” in Deventer, alwaar het publiek gratis door verschillende typen zonnetelescopen kan kijken om kennis te maken met onze mooie hobby. Het thema van het festival is dit jaar ‘Grensverleggend’, dus daar past Zonnekijkers op de Worp wel goed bij!
Iedereen is van harte welkom om een kijkje te nemen door verschillende types zonnetelescopen (wat ook handig kan zijn als je overweegt om zelf een dergelijk instrument aan te schaffen)! Nog mooier zou het zijn wanneer zonneaanbidders hun eigen zonnekijker meenemen om het publiek er door te laten kijken. Kijkers die sowieso staan opgesteld zijn een equatoriale 75mm Polarex (witlicht) en een tot h-alpha-kijker omgebouwde 60mm Polarex (de Solarex), dus misschien ook leuk voor de liefhebbers van klassiekers.

Lees verder

Samenstand Maan, Saturnus en Mars

maan1Gisteravond was er laag boven de zuidwestelijke horizon een mooie samenstand zichtbaar van de Maan, Saturnus en Mars. Samen met waarneemmaatje Steven ben ik naar de dijk bij Wilp gereden om te kijken en te fotograferen. Het duurde in eerste instantie erg lang voordat een hardnekkige wolk weg trok, maar we hebben daarna het drietal zeker een uur kunnen volgen totdat het laatste puntje van de Maan achter de horizon wegdook. De foto’s geven maar een indruk hoe het er met het blote oog uit zag, in het echt is zoiets altijd veel mooier. Voor meer foto’s Lees verder

Foto’s: nauwe samenstand Venus en Jupiter 2014

venjup2Voor de verandering eens een foto in plaats van een tekening. Op de vroege ochtend van 18 augustus stonden de planeten Venus en Jupiter zeer dicht bij elkaar. Niet in werkelijkheid natuurlijk, maar omdat ze vanaf de Aarde gezien bijna precies in elkaars verlengde stonden. Op weg naar mijn werk was de samenstand erg goed te zien boven Deventer. Ik heb er vanaf een parkeerplaats enkele foto’s van genomen. De linker planeet is Venus, de rechter is Jupiter. Om een idee te krijgen van hoe nauw deze samenstand was: de onderlinge afstand was slechts 12 boogminuten, ongeveer een halve maandiameter – vrij zeldzaam! Meer foto’s na de “lees verder”. Lees verder

Seizoensopener: NGC 6781

Schets_NGC6781_20140724_350mmf4_175x_600pxAls het eerste half uurtje duisternis van het seizoen 2014-2015 een voorbode is voor wat er komen gaat, komt het helemaal goed: het was namelijk prachtig helder. Late dienst, dus rustig wachten tot na middernacht voor een donkere hemel was geen probleem. Ik arriveerde net na elven op de Papenslag, waar Tom al klaar stond met zijn 50cm Dob en de Mosterbino op zelfgebouwd statief: een juweeltje!

Na wat gezellig bijkletsen stelde ik mijn 350mm kofferdob rond een uurtje of twaalf op. Het was nog aangenaam warm. Beetje doelloos rondgekeken (geen waarneemlijstje – ik merk dat ik dat die afgelopen maanden steeds vergeet te maken), maar één object stond nog wel op mijn schets-wenslijstje: de planetaire nevel NGC 6781 in het sterrenbeeld Arend. In de telescoop qua afmeting te vergelijken met M57, maar zwakker en merkwaardiger van vorm. Een perfect rond schijfje met een zeer duidelijke heldere rand aan de zuidoostkant. Hoe langer je kijkt, hoe meer die verheldering naar voren komt en hoe meer het object begint te lijken op… de Maan met asgrauw schijnsel. Echt prachtig! De centrale ster (ik wist eigenlijk niet of hij er eentje had) heb ik niet kunnen zien, maar wel een sterretje precies tegen de noordrand van de nevel.

De nevel is vrij helder, en waarschijnlijk is de aparte vorm ook wel te zien met veel kleinere kijkers: een aanrader!

Schets: Messier 5 in de zomerschemering (ASOD 8-6-’14)

Schets_M5_20140602_350mmf4_600pxGistermiddag was de lucht tussen wat stapelwolkjes prachtig blauw! Bij een waarnemer begint het dan automatisch te kriebelen. De nacht ervoor heb ik in Lochem waargenomen terwijl het (onverwacht) behoorlijk bewolkt was, en we gaan toch niet meemaken dat de kraakheldere nacht erop onbenut blijft? Ik heb de kijker dus ‘s avonds opgesteld in de achtertuin. Maar wat wordt het toch irritant laat donker in deze periode. Om 23.15 schemert het nog volop en pas rond 23.45 zijn de sterrenbeelden echt goed herkenbaar. Omdat ik de volgende ochtend weer vroeg op moest zag ik het niet echt zitten om tot het donkerste moment in de nacht te wachten (01:30u), dus heb ik een knalhelder showobject in beeld gezet om te schetsen: M5

Rond middernacht was het voldoende donker om de bolhoop Messier 5 bijna volledig op te lossen. De zon stond slechts 12 graden onder de horizon en de schemering was in het noorden nog goed te zien, maar een flinke vergroting van 280x maakte de achtergrond vrij donker en daardoor waren er toch erg veel sterretjes zichtbaar. Ik heb van de gelegenheid gebruik gemaakt om een (voor mij) nieuwe schetstechniek uit te proberen: een positieve deepsky-schets op een zwarte achtergrond i.p.v. de gebruikelijke negatieve schets op wit papier. Pastelpotloden zijn een drama om kleine sterpuntjes mee te tekenen, dus heb ik een witte gel-pen gekocht. Dat bleek een goed idee: mooie spierwitte ronde sterpuntjes. Ik vond het wel heel lastig om al die zwakke sterretjes de juiste helderheid mee te geven; de punt van de pen is vrij dik dus een minieme aanraking met het papier zorgt direct voor een flinke sterpunt. Tekenen op een grotere schaal (A3) zou een oplossing kunnen zijn, maar misschien zijn er ook wel pennen met een kleiner puntje. De achtergrondgloed van niet opgeloste sterren heb ik getekend met wit pastelpotlood.

M5 is een prachtige losse bolhoop temidden van veel voorgrondsterretjes, zeer helder en al bij middelhoge vergroting oplosbaar tot in de kern. Opvallend vond ik dat het helderste deel niet in het midden van de bolhoop leek te liggen, maar meer aan de westkant. Achteraf vergelijkend met foto’s is het ook wel te zien, maar toch minder duidelijk dan door het oculair.

Seizoensafsluiter: de laatste uurtjes duisternis in Lochem

Schets_komeet_PANNSTARRS_20140502Dit weekend waren de laatste écht donkere uurtjes van het seizoen; pas in de laatste nachten van juli zal het weer astronomisch donker worden. Gelukkig werd het (voor mij toch wat onverwacht) ontzettend helder op de avond van 2 mei. Ik ben in mijn eentje naar de vaste waarneemstek in bij Lochem gereden en heb de 350mm Kofferdobon opgesteld. Omdat de complete kijker opgebouwd in de auto past en er makkelijk uit te tillen was dit in een minuutje gebeurd. Dit was trouwens voor deze kijker de eerste echt goede nacht, dus een mooie gelegenheid om te zien wat hij op deepskygebied waard is.

Het was weer een lekker avondje de astrotoerist uithangen. Geen die-hard waarneemuitdagingen, maar lekker struinen door de voorjaarshemel met het atlasje op schoot. De wind die tijdens het opstellen van de kijker nog best pittig was, ging steeds meer liggen. Het was wel koud, een graad of 3. Maar wat een hemel: qua transparantie echt één van de beste waarneemnachtjes die ik heb gehad dit jaar!

Lees verder